Wij vs. zij in de wereld van Reynaerde

Primaire tekst en de hertaalde versie

Voor het onderdeel 'analyseren proza' gebruik ik het oorspronkelijke dierenepos Van den vos Reynaerde. Deze heb ik geraadpleegd via de DBNL (DBNL, 1958). Dit doe ik in combinatie met de hertaalde versie De schelmenstreken van Reinaert de Vos van Koos Meinderts (2018). Deze combinatie maakt het mogelijk om dicht bij de primaire tekst te blijven, terwijl de hertaling mij helpt om de thema's, satire en personages op een begrijpelijk niveau te analyseren. De bewerking van Meinderts behoudt de verhaallijn, personages en de motieven uit het originele werk. Hierbij gebruikt Meinderts een moderne taalvorm in plaats van het Middelnederlands. Het humoristische aspect van het verhaal is niet impliciet gebruikt, zoals in het originele werk. Daardoor is de onderliggende kritiek toegankelijker voor een hedendaagse lezer. In het originele werk wordt er veel meer gebruik gemaakt van impliciete humor: de satire is daar subtieler. 

Het verhaal draait om Reinaert, een vos die bekendstaat om zijn sluwheid, leugens en misdaden. Hij wordt door vrijwel alle dieren aangeklaagd bij koning Nobel, die een leeuw is. Ondanks deze aanklachten weet Reinaert telkens te ontkomen aan straf. Niet doordat hij onschuldig is, maar doordat hij het systeem van rechtspraak en macht binnenstebuiten kent en deze in zijn voordeel gebruikt.

Dierenverhaal, dierenfabel en dierenepos

Van den vos Reynaerde behoort tot het genre van het dierenverhaal. In dierenverhalen nemen dieren de rol van mensen over en worden menselijke eigenschappen, gedragingen en maatschappelijke structuren voortgebracht in dierlijke personages. Daaronder vallen weer andere categorieën, zoals de dierenfabel en het dierenepos (Joosten, Peppelenbos & Temme, 2015).

Een dierenfabel is vaak een kort verhaal en heeft een expliciet moraal. De keuzes die de schrijver maakt in het verdelen van de dierlijke rollen in het verhaal, zijn bewust en doordacht: de vos staat voor sluwheid, de leeuw voor macht, de ezel voor domheid. Ook in Van den vos Reynaerde wordt er gebruikmaakt van vaste dierlijke kenmerken, maar het verhaal is meer dan een fabel. Het is een uitgebreid verhaal met een doorlopende verhaallijn, waarin een duidelijke moraal ontbreekt. In fabels wordt dit namelijk expliciet benoemd: de lezer leest letterlijk wat de morele les is. Dat Reinaert aan het einde niet wordt gestraft laat goed zien dat het eerder past binnen het genre van het dierenepos.

De dieren in het verhaal beschikken over antropomorfe eigenschappen: ze praten en doen menselijke dingen als het voeren van rechtszaken. Daarnaast handelen ze vanuit menselijke motieven, zoals macht, jaloezie en eigenbelang. Deze eigenschappen worden ingezet om de menselijke samenleving te representeren. Met name de adel en de geestelijkheid worden via deze dierenfiguren belachelijk gemaakt. Dit maakt het werk satirisch. (DBNL, 1904)

Satire en machtskritiek

Satire speelt een centrale rol in Van den vos Reynaerde. Satire is een literaire vorm waarin met humor en ironie kritiek wordt geleverd op menselijk gedrag en maatschappelijke misstanden. In dit verhaal gebeurt dat vooral doordat er een duidelijk verschil zichtbaar is tussen hoe personages zich voordoen en hoe zij daadwerkelijk handelen.

Dit verschil is vooral te zien bij de machthebbers. Koning Nobel presenteert zich als een rechtvaardige en wijze koning, maar laat zich in de praktijk gemakkelijk beïnvloeden en misleiden. Ook de adel en de geestelijkheid benadrukken het belang van moraal, geloof en orde, terwijl hun eigen gedrag juist wordt gekenmerkt door hypocrisie en eigenbelang. Reinaert speelt hier slim op in: hij zegt precies wat zij willen horen en weet hen daardoor telkens naar zijn hand te zetten.

In de bewerking van Meinderts worden deze satirische elementen dus veel explicieter uitgewerkt dan in het originele werk. Wanneer Reinaert beer Bruun misleidt met de belofte van honing, eindigt dit in een openbare vernedering: de burgers en geestelijken slaan op hem los voor zondevergeving die Reinaert hun toe heeft gezegd. Ook de pastoor wordt neergezet als een hypocriet, ondanks dat hij celibatair zou moeten leven. Deze voorbeelden laten niet alleen Reinaerts sluwheid zien, maar vooral de leegte van de instituties die pretenderen rechtvaardig te zijn. Reinaert is geen morele held: hij liegt en manipuleert . Toch wordt hij in het verhaal niet gestraft. Zijn succes maakt juist duidelijk dat het opgezette systeem faalt. De satire is dus niet zozeer gericht op de Vos, maar op het gerechtshof en de standenmaatschappij als geheel.